Wat bij een overlijden?

Een overlijden is altijd een pijnlijke aangelegenheid. Bovenop het rouwproces moet je bovendien ook nog allerlei praktische zaken regelen. We praten erover met notaris Anne-Sophie Willems.

Zetten mensen na een overlijden meteen de stap naar de notaris of wachten ze daar toch even mee?
Notaris Anne-Sophie Willems: “De meeste afspraken in verband met nalatenschappen worden gemaakt nadat de overledene begraven of gecremeerd is. Soms nemen mensen in een heel vroeg stadium reeds contact met ons op. Meestal raden wij hen dan aan om in alle rust en sereniteit afscheid te nemen en dat wij ze ná de begrafenis graag zullen bijstaan om alle papieren in orde te stellen en al hun vragen te beantwoorden.”

Wat moet er precies allemaal geregeld worden?
Notaris Willems: “Mensen komen meestal eerst terecht bij de begrafenisondernemer die hen heel goed begeleidt in het volledige proces. Het overlijden moet door een arts geattesteerd worden, de banken en verzekeringsmaatschappijen moeten verwittigd worden, de pensioendienst, het ziekenfonds, de werkgever, de directie voor de inschrijving van de voertuigen, … En, niet te vergeten, de burgerlijke stand moet worden ingelicht over het overlijden, zij maken een overlijdensattest op.

Zonder overlijdensattest kunnen wij als notaris geen dossier opstarten. Wij moeten namelijk voor elk dossier eerst een opzoeking doen in het Centraal Register der Testamenten, om eventuele testamenten op te sporen. Dit centrale register bevat alle testamenten die bij de notaris zijn opgemaakt, maar ook alle eigenhandige testamenten die de mensen hebben binnengebracht om ervoor te zorgen dat die steeds zouden worden teruggevonden, ongeacht welke notaris met het latere erfdossier wordt gelast.

Als notaris luister ik in eerste instantie naar de familie en naar de vragen die zij hebben. Het is voor ons heel belangrijk om de situatie te kunnen schetsen: hoe ziet de gezinssituatie eruit, was de overledene gehuwd, heeft hij of zij kinderen/stiefkinderen, hebben alle erfgenamen contact, of is er ruzie?

In tweede instantie stel ik hen gerust: de papieren mogen ze aan mij overlaten en ik zal hen tijdig melden wat of hoe.”

Welke rol speelt de notaris bij de aangifte van nalatenschap van de overledene?
Notaris Willems: “Wij proberen de juiste vragen te stellen om de aangifte van nalatenschap op te maken. In tegenstelling tot andere materies (bijvoorbeeld bij een verkoop), krijgen wij als notaris énkel informatie van de erfgenamen, niet van andere instanties. Wij overlopen dus met de erfgenamen wat zij moeten aangeven:

  1. Bij welke banken was de overledene gekend? Was er een bankkluis?
  2. Welke onroerende goederen bezat hij?
  3. Had de overledene een levensverzekering, een auto, een zeldzame kunstcollectie, …?
  4. Heeft de overledene schenkingen of verkopen gedaan de laatste 3 jaar?
  5. Welke facturen werden er ontvangen sedert het overlijden? Zijn er facturen ontvangen die niet betaald werden?

Als de aangifte volledig is, dan wordt deze ondertekend en tijdig naar de Vlaamse belastingdienst of het bevoegd registratiekantoor gestuurd. Meestal is er 4 maanden tijd om de aangifte in te dienen. Uitzonderlijk is dit 5 maand als de overledene stierf buiten België maar binnen Europese Economische Ruimte en 6 maand als de overledene buiten de EER stierf.

Het is trouwens een beetje jammer dat de wetgever de termijnen verlengt met als criterium de sterfplaats van de overledene. Ik zie in de praktijk dat de termijnen moeilijk haalbaar zijn voor:

  • erfgenamen die in het buitenland verblijven. Meestal komen zij enkel voor de begrafenis en gaan dan terug weg, of vinden ze minder gemakkelijk hun weg naar de notaris of in de papieren;
  • minderjarige erfgenamen of zeer talrijke erfgenamen. Als er minderjarigen zijn dan moet er eerst aanvaard worden onder voorrecht van boedelbeschrijving door hun ouders, wat ook weer extra tijd vergt;
  • maar vooral voor erfgenamen die geen erfgenamen in de rechte lijn zijn. Meestal hebben broers en zussen nog contact, maar als een (achter)neef of nicht erft van een tante die ze amper hebben gekend, dan kan het dossier echt veel tijd in beslag nemen. De ene wacht op de andere of men kent de adressen van de erfgenamen niet of soms moet er een genealoog aangesteld worden om de erfgenamen te bepalen. Ook moeten we nu meer en meer rekening houden met samengestelde gezinnen en ook daar kunnen er zich soms wat meer problemen voordoen.”

Brengen de korte termijnen en al die regelingen vaak stress of spanningen met zich mee?
Notaris Willems: “Wij proberen uiteraard de dossiers zo sereen mogelijk te laten verlopen, maar overal zijn er wel eens spanningen of stress. Soms krijgen we niet tijdig de nodige info van de erfgenamen en weten we dat er boetes voor laattijdige indiening boven hun hoofd hangen. Ook moeten we de zaken zien te coördineren: als er pakweg 17 erfgenamen zijn is het een groot werk om iedereen dezelfde aangifte te doen tekenen.

Het gebeurt ook dat de erfgenamen het niet eens zijn m.b.t. de waarde van de aan te geven goederen, of moeten we lang aandringen bij landmeters om schattingen tijdig te ontvangen. Maar dat is onze taak uiteraard. Dat is de reden waarom mensen het dossier aan ons afgeven om het op te volgen.”

In welke mate moet rekening worden gehouden met de bepalingen in een testament?
Notaris Willems: “Wat de bepalingen over het vermogen betreft, bestaat er geen twijfel. Binnen de perken van wat wettelijk kan en mag, zal het testament volledige uitwerking krijgen. Je kan bijvoorbeeld als ouder perfect bepalen dat je kinderen maar aan hun erfenis zullen kunnen vanaf hun 25ste en hun erfdeel beperken tot het minimum als zij zich daartegen zouden verzetten. Als er zo’n strafbeding in het testament staat, wordt er meestal wel naar de wens van de overledene geluisterd.

Wat de wensen van de overledene over zijn uitvaartplechtigheid betreft, is het anders. Mensen hebben soms zeer concrete wensen m.b.t. bijvoorbeeld het koor voor hun uitvaart, of de kleur van kist, of wanneer en hoeveel herdenkings- of namissen er moeten zijn. Deze wensen zijn eerder ‘morele verplichtingen’. Je erfgenamen kunnen natuurlijk niet verplicht worden om het koor te nemen dat jij gekozen had.

Ik raad steevast aan om wensen met betrekking tot de uitvaartplechtigheid in een afzonderlijk document neer te pennen. Zoals ik reeds zei, worden wij vaak geraadpleegd in nalatenschappen na de uitvaart. Als wij dus een testament bovenhalen terwijl de persoon reeds begraven of gecremeerd is, komen we dus te laat.

Er zijn oudere mensen die al hun wensen toevertrouwen aan de begrafenisondernemer, en meestal worden deze wensen dan makkelijker nageleefd, gezien de begrafenisondernemer mee alles organiseert en de overledene dan soms ook al alles heeft vereffend of toch heel ver in detail geregeld heeft.

Je kan je wensen hieromtrent ook aan de gemeente bezorgen. Als je overlijdt, wordt dit gemeld aan de gemeente, en dan kunnen zij meteen het register raadplegen waarin jouw wensen zijn geformuleerd. Om dezelfde reden is het niet aan te raden om je wilsbeschikkingen in je kluis te bewaren, want wordt verzegeld bij het overlijden.

Met betrekking tot orgaandonatie is het zo dat de wet automatische donatie voorziet. Als je je niet verzet tegen orgaandonatie, kunnen artsen dus je organen wegnemen. Verzet moet geregistreerd worden bij de gemeente. Beslis je dat je je lichaam aan de wetenschap wil doneren, dan moet je dit uitdrukkelijk formuleren. Iemand anders kan dit voor jou niet beslissen.

Ook kan je een euthanasieverklaring laten opmaken als je nog bekwaam en bij je volle verstand bent. Dit wordt opgemaakt volgens een bepaald model en in het bijzijn van twee getuigen waarvan er minstens één geen materieel belang mag hebben bij je overlijden. Hiermee kan een arts overgaan tot euthanasie als je niet meer in staat bent om hem hiertoe te verzoeken. De wilsverklaring moet binnen de vijf jaar na opmaak opnieuw herbevestigd worden en het spreekt voor zich dat je deze ook steeds kan herzien of intrekken.”

Mag men aan de rekeningen van de overledene komen of net niet? Welke rol speelt de bank hierbij?
Notaris Willems: “Zodra de bank een overlijden verneemt, blokkeert ze alle banktegoeden van de overledene. Ongeacht het huwelijksstelsel worden ook de gelden van de overlevende echtgenoot mee geblokkeerd, wat zeer oncomfortabel kan zijn voor die overlevende echtgenoot.

Wat steeds kan, is kosten betalen die ontegensprekelijk voortkomen uit de nalatenschap, zoals begrafeniskosten, ziekenhuiskosten en dergelijke. Geld óp de geblokkeerde rekeningen storten kan wel altijd.

Gelukkig kan de langstlevende echtgenoot of samenwonende partner vragen om de helft van de tegoeden te deblokkeren, maar met een maximum van 5.000 euro. Dit geeft wat ademruimte aan de overlevende, want de andere facturen die binnenkomen, moeten uiteraard ook betaald worden.

We zien ook soms dat mensen net voor het overlijden grote bedragen afhalen, omdat ze weten dat de gelden na het overlijden zullen worden geblokkeerd. Let wel op van deze praktijken. Als je dat doet, dan word je geacht de nalatenschap te hebben aanvaard, omdat je je al gedraagt als erfgenaam. Later heb je dan ook geen keuze meer om de nalatenschap te verwerpen, mochten er schulden blijken. Ook moet je natuurlijk deze gelden opnemen in de aangifte van nalatenschap, anders zou je kunnen worden beboet. Als de gelden niet meer op de rekening staan, staan ze niet in de fiscale lijst van de bank, maar ze moeten wel worden aangeven als geld dat de overledene in zijn bezit had.

Aan de hand van het overlijdensattest, de opzoeking in het centraal register en eventueel een testament of huwelijkscontract, zal er een attest van erfopvolging opgemaakt worden. Als er geen testament of huwelijkscontract is, dan kan je dit laten opmaken door het registratiekantoor. De aflevering is dan kosteloos. Bij de notaris is dit betalend. Als er wel een huwelijkscontract is of een testament, dan moet dit attest door de notaris afgeleverd worden.”

Hoe ga je als notaris zelf om met overlijdendossiers? Is het soms zwaar?
Notaris Willems: “Situaties verschillen. Als er iemand al overleden is, dan proberen wij voor de familie vooral een steun te zijn door hen gerust te stellen en hen uit te leggen wat er moet gebeuren en in welke volgorde. Een beetje zoals de boekhouder ervoor zorgt dat je personenbelasting tijdig ingediend wordt. De aangifte van nalatenschap kan je natuurlijk ook zelf opmaken als privépersoon. Sommige boekhouders of banken doen het ook.

Bij het voorbereiden van een aankoopakte kaarten wij zelf vaak het onderwerp aan en leggen uit aan de mensen wat er gebeurt bij een overlijden, in dat geval dan wie hun aangekochte ‘halve woning’ erft. Als de mensen dan schrikken of ons laten weten dat ze liever willen dat x of y dat halve huis dan krijgt, dan maken wij testamenten op of raden we hen aan om te huwen of wettelijk te gaan samenwonen.

En dan is er natuurlijk de situatie die het meest aangrijpend is: als iemand weet dat hij of zij gaat sterven en met jou zijn vermogen wil overlopen en alles op een rijtje wil zetten voor als hij er niet meer is, dan kan dit wel aangrijpend zijn. Het is tegelijk ook heel mooi, want het geeft een zekere rust om te weten dat de zaken ‘goed’ geregeld zijn.

We zien ook soms dat zieke of oudere mensen echt op ons wachten. Ze houden zich nog goed voor een testament of voor een schenking in extremis. Je kan dan echt nog een goed gesprek met hen voeren. En dan horen we soms van de erfgenamen dat de persoon de nacht zelf nog overleden is. Uiteraard raakt ons dat.”

Zijn mensen met dit onderwerp bezig? Denken ze al aan regelingen voor als ze sterven?
Notaris Willems: “Jazeker! Uiteraard denken oudere mensen aan hun overlijden en willen ze bepaalde zaken geregeld zien om een zekere mentale rust te krijgen. En willen ze er niet over nadenken, dan zal ik ze toch op de gevolgen wijzen als ze bij mij zitten, ik vind het mijn taak om de mensen attent te maken op wat er gebeurt als zij er zelf niet meer zijn.

Bij mensen zonder kinderen is het belang van een testament nog groter. Je kinderen moeten sowieso erven, terwijl als je geen kinderen hebt, een nichtje van jou misschien zou erven, en als jullie al jaren in onmin leven, kan je ze beter via een testament uitsluiten en de mensen die goed voor je zorgden iets nalaten…

Ook jongere mensen stellen ons bepaalde vragen: wat gebeurt er met onze kindjes als we samen verongelukken, moet ik hier iets voor regelen? Toen er vorig jaar een mama van 3 zeer jonge kinderen stierf, en haar man zich een maand later van het leven beroofde, hebben wij veel vragen gekregen over wat er met de kinderen gebeurt.

Wat je goed moet weten is dat een testament op elk moment kan herroepen en herschreven worden. Vandaag ben ik niet gehuwd en moet ik mijn partner via testament bevoordelen, maar morgen ben ik misschien al getrouwd zonder kinderen en zie ik de zaken zo, en overmorgen heb ik kinderen en zijn de zaken weer anders.”

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s